Veerkrachtig pensioenfondsrisicobeheer in geopolitiek instabiele wereld

Strategisch: Van voorspellen naar veerkracht bouwen

Op strategisch niveau draait risicobeheer niet om het voorspellen van de volgende crisis, maar om het ontwerpen van een robuuste financiële structuur die meerdere geopolitieke schokken kan absorberen. In een wereld van handelsfragmentatie, energieonzekerheid en regionale conflicten moeten geopolitieke risico’s expliciet onderdeel zijn van de strategische dialoog.

Scenarioplanning als leidraad voor besluitvorming

Scenarioplanning vormt hierbij het kerninstrument. Door drie tot vijf plausibele geopolitieke scenario’s te formuleren — bijvoorbeeld langdurige spanningen rond grondstoffen, escalatie van regionale conflicten of verdere deglobalisering — kunnen ALManalyses worden verrijkt. Niet om uitkomsten te voorspellen, maar om bestuur en beleggingsadviescommissie te laten doorleven wat dit betekent voor rendement, liquiditeit en solvabiliteit.

Deze dialoog dwingt tot expliciete keuzes, zoals:

• welke verliezen acceptabel zijn binnen de risicobereidheid;
• hoeveel buffer nodig is om gedwongen verkopen te vermijden;
• hoeveel flexibiliteit wenselijk is rondom de strategische allocaties.

Communicatie als strategisch instrument

Ook communicatie verdient een strategische plek. In geopolitieke crises staat vertrouwen onder druk, juist wanneer markten volatiel zijn. Door vooraf vast te leggen hoe en wanneer het fonds communiceert met deelnemers, wordt consistentie geborgd tussen beleid, uitvoering en externe boodschap.

Tactisch: Wendbaarheid wanneer markten onder druk staan

Tactisch risicobeheer vertaalt strategische uitgangspunten naar portefeuilleinrichting en handelsbeslissingen. De kernvraag is of het fonds in stressvolle omstandigheden voldoende manoeuvreerruimte behoudt.

Praktijkvoorbeeld: aanhoudende onzekerheid rond Amerikaans handelsbeleid

De huidige onzekerheid rond het Amerikaanse handels en buitenlandbeleid laat zien hoe snel geopolitiek doorwerkt in financiële markten. Uitspraken en beleidsvoorstellen over invoertarieven, sancties en de heronderhandeling van handelsrelaties zorgen op dit moment voor verhoogde volatiliteit in valuta, aandelen en grondstoffenmarkten.

Voor pensioenfondsen vertaalt deze situatie zich in snelle marktbewegingen, toenemende onzekerheid rond dollarposities en druk op liquiditeitsbeheer, met name bij derivaten en alternatieve beleggingen. In verschillende portefeuilles lopen onderpandvereisten op, waardoor liquiditeitsbuffers daadwerkelijk worden aangesproken.

Fondsen die vooraf expliciet hebben nagedacht over geopolitieke scenario’s en handelsconflicten:

• beschikken over vooraf gedefinieerde liquiditeitsbuffers;
• hebben ruimte binnen tactische mandaten om in te grijpen;
• kunnen escalaties sneller op bestuursniveau adresseren.

Daarmee blijkt in de praktijk dat geopolitieke risico’s niet alleen via langjarige macroeffecten werken, maar juist ook acuut, via liquiditeit, collateral en portefeuillestabiliteit.

Illiquiditeitsmanagement

Een professioneel tactisch raamwerk vraagt daarom om:

• vooraf gedefinieerde reductiestrategieën voor illiquide beleggingen;
• voldoende liquide buffers om schokken op te vangen;
• inzicht in afhankelijkheden tussen markten, liquiditeit en onderpandvereisten.

Door liquiditeitsstress vooraf te analyseren, blijft de portefeuille bestuurbaar wanneer geopolitieke risico’s zich onverwacht materialiseren.

Mandaatflexibiliteit als randvoorwaarde

Tactische wendbaarheid werkt alleen wanneer mandaten helder en vooraf afgesproken zijn. Beleggingsteams moeten binnen duidelijke kaders tijdelijk kunnen afwijken van strategische gewichten, met heldere escalatiepaden richting bestuur. Zo wordt snelheid gecombineerd met governancediscipline.

Operationeel: Detectie en continuïteit onder druk

Zonder robuuste operatie verliezen strategie en tactiek hun waarde tijdens een crisis. Operationeel risicobeheer vormt daarom de eerste verdedigingslinie.

Signaalmonitoring

Geopolitieke risico’s ontwikkelen zich zelden lineair. Effectieve monitoring combineert marktdata, macroindicatoren en externe signalen om afwijkingen tijdig te detecteren. Het doel is niet voorspellen, maar besluitvorming versnellen en escalaties eerder bespreekbaar maken.

Oefenen onder realistische omstandigheden

Regelmatige crisis en stressdrills zijn essentieel. Door scenario’s te oefenen -inclusief liquiditeitsstress en besluitvorming onder tijdsdruk- worden zwakke plekken in processen, samenwerking en mandaten zichtbaar. Dat geldt ook voor de samenwerking met fiduciair beheerders, vermogensbeheerders en custodians. Wat op papier robuust oogt, kan in de praktijk anders uitpakken.

Conclusie

Geopolitieke onzekerheid vraagt van pensioenfondsen om een geïntegreerde benadering van risicobeheer. Strategisch draait het om veerkracht via scenariodenken, tactisch om wendbaarheid binnen mandaten en liquiditeitsbuffers, en operationeel om tijdige signalering en geoefende processen. Fondsen die deze lagen met elkaar verbinden, vergroten hun vermogen om ook in geopolitiek onrustige tijden beheerst te blijven beleggen.

Dit artikel is op 20 januari 2026 verschenen in Investment Officer.